Faruk Aktürk


YEZİDİLERİN YAŞADIĞI YERLEŞİM YERLERİ

Yezidiler genel itibariyle Türkiye’nin güneydoğusunda, Irak, Suriye, İran ve Ermenistan gibi ülkelere yerleşmişlerdir.


Yezidiler genel itibariyle Türkiye’nin güneydoğusunda, Irak, Suriye, İran ve Ermenistan gibi ülkelere yerleşmişlerdir. Yezidilerin buradaki nüfus sayımlarına bakıldığında değişkenlik göstermektedir. Bu değişkenlik sabit bir şekilde kalmayıp, zamanla buradaki nüfuslarında bir düşüş yaşandığı söylenir. Buralardaki nüfus değişikliklerin asıl sebebi diğer dinden olan insanların, onlara kötü muamele etmeleri ve onları kendi dinlerine kazandırma çalışmaları başlıca sebepler arasında yer almaktadır.

 Yezidilerin yoğun olarak yaşadığı bölgelerden birisi de Cebel Sincar (Çiyayê Şingal) bu dağ Musul’un batısında yaklaşık elli mil mesafede step ortasında yükselmektedir. Batıdan doğuya doğru uzanan dar sıradağlarından oluşmaktadır. Bu sıradağların doğudaki uç kısmı hafiften kuzeye yönelmektedir. En yüksek tepesi Çêl Mêra’dır ve 1460 metre yüksekliğindedir. Doğulu coğrafyacılara göre Sincar dağı orta çağ da çok zengin bir bölgeymiş. Hurma ağaçları, portakal ağaçları, bağlar, incir ağaçlarıyla dolu ve bereketli bahçelerin olduğunu anlatırlar; yalnız bu durum günümüzde Sincar dağı için söylenemez. Günümüzde susuz kuru ve sert bir iklime sahiptir. Önemli yerleşim merkezlerinden soyutlanmış, büyük iletişim yollarından uzak olması ve içine girilmesi zor olan Sincar dağı günümüzde kendini dış saldırılardan koruyabilmiştir. Dış tehditlerin uzağında olması ve kendi has bir coğrafyası olan Sincar dağı Yezidiler için bir sığınma ve yaşayabilecekleri bir bölge haline gelmiştir. Böylece bu bölge Yezidilere ideal bir sığınak olmuştur. Siyasi güç bakımından zayıf oldukları halde bu bölge sayesinde inançlarını ve geleneklerini koruyabilmişlerdir. Bu yüzden Yezidilerin hem düşmanlarından hem de farklı inançtaki insanların onları kendi dinlerine zorlamamaları için bu coğrafyayı tercih etmişler. Burada hem Yezidi dininin kapalı bir toplum olması hem de dış saldırılara karşı önlem almaları onları bu bölgede Sincar dağında yaşamayı zorunlu hale getirmiştir. Bunun içindir ki diğer ülkelerdeki Yezidilerin baskı ve dışlanma sonucu kendileri ilk bu bölgeye atmaları bu bölgenin saldırı ve dışlanmalara karşı güvenli bir bölge olduğunu ortaya koymaktadır. Genel itibariyle Sincar dağı sürekli Yezidi nüfusun yoğun olduğu bölgelerin başında gelir. Sincar dağı civarında yaşayan Yezidiler köy ve mezralarda ikamet etmektedirler. Büyük bir kısmı ise onların kutsal şehri olan Laleş şehrinde yaşamaktadırlar.

Yezidilerin coğrafi dağılımları hakkında yapılan araştırmalara bakıldığında, bize onların tarihten günümüze doğru hangi coğrafyada yaşadıkları ve ne kadar bir nüfusa sahibi olduklarını farklı kaynaklardan yola çıkarak doğru verilere ulaşmamızı sağlayacaktır. Ahmet Turan, Yezidiler adlı makalesinde Yezidilerin daha çok Osmanlı devletinin yıkılmasından sonraki durumlarını ele alırken şu bilgileri aktarıyor. Yezidilerin bir kısmı yeni kurulan 'Türkiye Cumhuriyeti Devleti toprakları üzerinde yer aldığını ifade eder. Diğer bir kısmının Irak toprakları üzerinde yer aldığını ifade ederken, başka bir kısmının ise Suriye devleti toprakları üzerinde yer aldığını ifade ediyor. Bu farklı dağılımlardan dolayı aralarındaki etkileşim ve görüşme olanağı çok zorlanmıştır. Gidip gelme birbirlerini görme tanıma olasılığı çok düşük bir ihtimal dâhiline girmiştir. Bu makaleyi incelediğimizde geçmişte olduğu gibi günümüzde de Türkiye’de Yezidilerin yaşadığı bölge olarak Güneydoğu Anadolu Bölgesi olmuştur. Suriye devleti sınırları içerinde ve Irak devleti içerisinde yaşayan Yezidilerin yaşadığı yerler yine Türkiye de Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin devamı olan yerleşim yerleridir. Bu yerler devletlerin kendi sınırlarının çizmesi ile farklı devlet sınırları içerisinde yer almaktadır. Bu yerler Türkiye sınırlarına yakın yerlerdir. Yezidilerin yerleşik yerleri de bu sınırların yakın çevresi olmuştur. Türkiye sınırları içerisindeki 1985 yılındaki nüfuslarına bakıldığında 24 bine yakın kişinin yaşadığı bilinmektedir.

Türkiye de Yezidilerin yerleşik oldukları yerler ve nüfuslarının 1985-2005 yılları arasındaki verileri gösteren tablo şu şekildedir.

Şehirler

Yıllar 1985

Yıllar2005

Mardin

9243

84

Şanlıurfa

6307

255

Batman

5726

72

Diyarbakır

1356

9

Gaziantep

421

419

Siirt

348

 

1985 yılında toplam 23401 gibi bir rakama sahip olan Yezidilerin Türkiye deki nüfusu 2005 yılında ise 839 gibi bir rakama düşmüştür. Tabloya baktığımızda nüfusların giderek azaldığını görmekteyiz. Bunun sebepleri farklı olmakla beraber temel sebepleri onların azınlık durumunda olmalarıdır. Azınlık durumunda oldukları için onları Müslümanlaştırmaya zorlanmaları etkili olmuştur. Baskı altında kalmaları bu baskılarından kurtulmak için bulundukları yerden göç etmeleri bir diğer nedendir. Din değiştirmemek için bulundukları yerleşim yerlerini terk edip, onlar için daha güvenli ve dinlerin yaşayıp, baskı altında kalmayacak yerlere göç etmişlerdir. Daha çok anavatanları olarak gördükleri Sincar dağları veya daha rahat ve baskı olmayan Avrupa’ya yani diasporaya göç ederler.